Quỹ Nghiên Cứu Biển Đông

Với tinh thần trao đổi thẳng thắn, cởi mở, không né tránh cuộc Đối thoại quốc phòng Shangri-La 11 năm 2012 đã thảo luận về nhiều vấn đề quốc phòng - an ninh, trong đó có cả các vấn đề nhạy cảm, nhằm hướng tới xây dựng một cấu trúc hòa bình bền vững thông qua các nỗ lực và nhận thức chung.

* Thu hút sự quan tâm của dư luận

Đối thoại quốc phòng Shangri-La còn gọi là Hội nghị Cấp cao An ninh Châu Á. Đối thoại quốc phòng Shangri-La các năm nói chung và năm 2012 nói riêng là sự kiện thu hút sự quan tâm của dư luận trong khu vực và quốc tế bởi đây là diễn đàn bàn thảo về các vấn đề quốc phòng - an ninh tại một khu vực địa kinh tế và địa chính trị quan trọng của thế giới, nơi có các nền kinh tế phát triển năng động nhất thế giới và là động lực cho sự tăng trưởng nền kinh tế toàn cầu.

Vì thế, tham gia Đối thoại Shangri-La 11 diễn ra từ 1 đến 3-6-2012 tại Xingapo có các bộ trưởng quốc phòng, các quan chức quân sự cấp cao và các chuyên gia phân tích chính trị - quân sự đến từ 28 nước. Đối thoại trao đổi hàng loạt các vấn đề như: việc Mỹ chuyển trọng tâm chiến lược toàn cầu của Mỹ sang khu vực Châu Á - Thái Bình Dương; sự thay đổi tương quan lực lượng giữa các nước trong khu vực; “điểm nóng” trên Biển Đông; quá trình hiện đại hóa quân sự của các nước châu Á; sự ổn định cấu trúc an ninh khu vực; các mối đe dọa xuyên quốc gia như khủng bố, cướp biển, biến đổi khí hậu, thảm họa thiên nhiên, an ninh mạng thông tin...

Đối thoại diễn ra trong bối cảnh Châu Á - Thái Bình Dương đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ trên con đường trở thành trọng tâm phát triển mới cả về kinh tế, quân sự và ngoại giao của thế giới. Bên cạnh đó, Đối thoại cũng được đặc biệt chú ý vì những diễn biến quân sự nóng trong thời quan qua ở nhiều biển đảo trong khu vực, cũng như sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước, thể hiện qua sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, sự thay đổi chiến lược quân sự của Nhật Bản, Philíppin, Hàn Quốc cũng như chính sách can dự trở lại Châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ.

Hiện, Trung Quốc và Philíppin đang tiếp tục các hành động tranh chấp căng thẳng về chủ quyền đối với bãi cạn Scarborough/Hoàng Nham và cả hai vẫn chưa có dấu hiệu nhượng bộ. Ngay trước thềm Đối thoại quốc phòng Shangri-La 2012, Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton cho rằng, các tuyên bố về chủ quyền của Trung Quốc tại Biển Đông đã vượt ra khỏi khuôn khổ pháp lý của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS 1982). Đáp lại, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Hồng Lỗi nói rằng, Mỹ không phải là một bên trong các tranh chấp tại Biển Đông.

Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Lương Quang Liệt đã không tham gia Đối thoại Shangri-La năm 2012, thay vào đó, Bắc Kinh chỉ cử Trung tướng Nhậm Hải Tuyền - Phó Viện trưởng Viện khoa học quân sự Trung Quốc, làm trưởng đoàn. Trong khi đó, Mỹ đã cử một phái đoàn đông đảo, gồm nhiều thành phần, do Bộ trưởng Quốc phòng Leon Panetta dẫn đầu, trong đó có Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Martin Dempsey; Thứ trưởng Bộ ngoại giao Dill Burns; Tư lệnh Thái Bình Dương, Đô đốc Samuel Locklear và Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng phụ trách các vấn đề Châu Á - Thái Bình Dương Mark Lippert; phái đoàn Quốc hội Mỹ đang có mặt tại Xingapo bao gồm thành viên Ủy ban quân lực Thượng viện John McCain, Thượng nghị sĩ Joe Lieberman và Hạ nghị sĩ Eni Faleomavaega, thành viên Ủy ban đối ngoại Hạ viện.

Trong bối cảnh này, Tổng thống Inđônêxia Susilo Bambang Yudhoyono đã nhấn định rằng, diện mạo địa chính trị ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đã thay đổi rất nhiều so với hàng chục năm trước, quan hệ giữa các nước và khu vực ngày càng được tăng cường, con đường hợp tác đối với mỗi quốc gia đều rộng mở, song vẫn còn tồn tại những thách thức và các vấn đề về an ninh trong khu vực. Do đó, các nước Châu Á cần nắm bắt các cơ hội chiến lược để xây dựng một cấu trúc hòa bình bền vững thông qua các nỗ lực nhằm đạt được nhận thức chung và tìm cơ hội hợp tác để mở ra cục diện địa chính trị mới. Quan điểm này của Tổng thống Inđônêxia đã được nhiều đại biểu tham dự Đối thoại tán đồng.

* Tăng cường sự nhận thức chung về an ninh biển

Trong bài phát biểu tại phiên họp toàn thể đầu tiên của Đối thoại quốc phòng Shangri-La 11, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Leon Panetta tuyên bố, phương pháp để hiện thực hóa mục tiêu dài hạn của Mỹ ở Châu Á - Thái Bình Dương là cam kết thực hiện các nguyên tắc chung nhằm mục đích tăng cường hòa bình và an ninh ở khu vực. Mỹ ủng hộ mạnh mẽ quyết định tăng tần suất tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+). Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ cho rằng, các cơ chế hợp tác khu vực cần thúc đẩy các biện pháp bảo vệ quyền tự do đi lại trên biển là điều rất quan trọng. Mỹ ủng hỗ nỗ lực của ASEAN và Trung Quốc trong việc xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC).
Trong khi đó, bảo đảm tự do hàng hải trên biển là chủ đề tại phiên họp toàn thể thứ 2. Vấn đề Biển Đông trở thành chủ đề “nóng” khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Leon Panetta trình bày chi tiết về sự dịch chuyển trọng tâm chiến lược toàn cầu của Mỹ sang Châu Á - Thái Bình Dương. Các bài tham luận của quan chức quốc phòng các nước Ấn Độ, Nhật Bản và Inđônêxia nhấn mạnh vấn đề bảo vệ an ninh hàng hải trên Biển Đông.

Trong tham luận của mình, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Leon Panetta khẳng định: “Mỹ phản đối bất kỳ hành động đơn phương nào của Trung Quốc nhằm đòi chủ quyền trên Biển Đông. Mọi tranh chấp phải được giải quyết thông qua cơ chế đồng thuận giữa các quốc gia và dựa trên luật pháp quốc tế”. Do đó, Mỹ sẽ “đặc biệt chú ý” đến tranh chấp giữa Trung Quốc và Philíppin trên Biển Đông.

Bộ trưởng Quốc phòng Ấn Độ A. K. Antony khẳng định: “Tự do hàng hải không phải là đặc quyền dành riêng cho một số quốc gia. Chúng ta phải tìm sự cân bằng giữa quyền lợi quốc gia và quyền tự do của cộng đồng thế giới”. Ông Antony cho rằng, Trung Quốc phải đàm phán với ASEAN, chứ không phải với từng quốc gia riêng rẽ trong khu vực, về tranh chấp trên Biển Đông.

Thứ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shu Watanabe cũng nhấn mạnh, tự do và an ninh hàng hải là “nguyên tắc bất khả xâm phạm”, trong đó vai trò của Công ước luật biển Liên hợp quốc (UNCLOS) là “không thể tranh cãi”. Ông S. Watanabe cảnh báo cộng đồng quốc tế sẽ không chấp nhận bất kỳ hành vi nào đe dọa tự do hàng hải ở Châu Á - Thái Bình Dương. Ông S. Watanabe cũng cho rằng, các hành vi vi phạm tự do hàng hải ở khu vực này là “mối quan ngại chung” không chỉ của các quốc gia có liên quan trực tiếp, mà của cả cộng đồng quốc tế. Do đó, các bên tránh những hành động thiếu cân nhắc và Nhật Bản ủng hộ nỗ lực đàm phán để xây dựng Bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC). Đồng quan điểm với Thứ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shu Watanabe, Bộ trưởng Quốc phòng Inđônêxia Purnomo Yusgiantoro cho rằng, các nước đòi chủ quyền trên Biển Đông cần nhanh chóng thông qua COC.

Về vấn đề giải quyết tranh chấp trên Biển Đông, Thứ trưởng Quốc phòng Việt Nam, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh nêu rõ, trong khi tuyên bố tuân thủ luật pháp quốc tế, tất cả các nước phải có cách hiểu và luận giải giống nhau, không nên để xảy ra hiện tượng “tiêu chuẩn kép”, theo đó các bên hiểu và luận giải không giống nhau về luật pháp quốc tế. Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh khẳng định, quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển đối với Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) 200 hải lý cần phải được tôn trọng triệt để. Ông cho rằng, không được sử dụng vũ lực hay đe dọa sử dụng vũ lực là điều tiên quyết, đồng thời các nước cũng không được sử dụng, hay đe dọa sử dụng sức mạnh “mềm” như cô lập kinh tế trong việc giải quyết các tranh chấp trên biển. Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh nhấn mạnh, tranh chấp chủ quyền trên biển cần phải được giải quyết trực tiếp giữa các bên liên quan và công khai minh bạch trong môi trường quốc tế.

* Mỹ công bố chi tiết chiến lược quân sự tại Châu Á - Thái Bình Dương

Trong bối cảnh Châu Á - Thái Bình Dương chưa có một cấu trúc an ninh chung trong điều kiện các quốc gia tại khu vực đang có những động thái mâu thuẫn và tranh chấp đáng lo ngại; việc Tổng thống Mỹ Barack Obama tuyên bố chuyển trọng tâm chiến lược toàn cầu sang khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, nên Mỹ đã chọn Shangri-La 11 là nơi công bố những chi tiết chiến lược quân sự của quốc gia này tại khu vực. Trong đó, có kế hoạch tái bố trí hạm đội hải quân với số tàu chiến Mỹ hoạt động tại Thái Bình Dương lên tới 60% tổng quân số trong những năm tới.

Trong bài phát biểu tại phiên họp toàn thể đầu tiên của Đối thoại quốc phòng Shangri-La 11 với tiêu đề "Sự tái cân bằng của Mỹ hướng tới Châu Á - Thái Bình Dương", Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Leon Panetta tuyên bố, phương pháp để hiện thực hóa mục tiêu dài hạn của Mỹ ở Châu Á - Thái Bình Dương là cam kết thực hiện các nguyên tắc chung nhằm mục đích tăng cường hòa bình và an ninh ở khu vực. Theo đó, từ nay đến năm 2020, lực lượng hải quân Mỹ sẽ được tái bố trí từ tỷ lệ phân bổ lực lượng 50-50 cho Thái Bình Dương và Đại Tây Dương sang mức 60-40, giành ưu tiên cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Hiện hải quân Mỹ đang sở hữu tổng cộng 282 tàu chiến các loại và sẽ tăng lên tới 300 tàu vào năm 2030. Mỹ sẽ triển khai thêm máy bay chiến đấu tàng hình, máy bay ném bom tầm xa, các hệ thống phòng thủ tên lửa và thiết bị chiến tranh điện tử đến khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, các loại vũ khí có khả năng ngăn chặn mọi sự cản trở đối với lực lượng của Mỹ tiếp cận các vùng biển quan trọng ở khu vực này.

Ngoài ra, để tái cân bằng cán cân quân sự ở Châu Á - Thái Bình Dương, Mỹ tăng cường quan hệ liên minh quân sự với các đồng minh truyền thống như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Ôxtrâylia, Philíppin và Thái Lan. Trong đó, liên minh Mỹ - Nhật là cốt lõi của cả hệ thống an ninh trong khu vực của Mỹ. Theo hướng này, Mỹ tiến hành bố trí lại lực lượng ở Nhật Bản và quyết định mở thêm một căn cứ quân sự ở Ôxtrâylia. Đồng thời, Mỹ tăng cường các cuộc diễn tập quân sự phối hợp song phương hoặc đa phương với các đồng minh và đối tác của Mỹ trong khu vực. Năm 2011 vừa qua, Mỹ đã thực hiện khoảng 172 cuộc tập trận trên biển và trên bộ tại Châu Á.

Bên cạnh đó, nhằm làm giảm quan ngại về việc Oasinhtơn có thể không kham nổi các cam kết quân sự trong khu vực do nước này đang phải cắt giảm ngân sách quốc phòng, ông Panetta tuyên bố Bộ Quốc phòng Mỹ đã lên kế hoạch ngân sách 5 năm để thực hiện chiến lược quân sự tại Châu Á - Thái Bình Dương, thực hiện đầy đủ các trách nhiệm tài chính và những mục tiêu dài hạn được đề ra trong chiến lược này.

Phát biểu tại Shangri-La 11, ông Panetta cũng bác bỏ những nhận định cho rằng việc chuyển hướng trọng tâm quân sự sang Châu Á - Thái Bình Dương là một phần trong kế hoạch của Oasinhtơn nhằm kiềm chế vai trò của Trung Quốc tại khu vực. Ông tuyên bố việc Mỹ tăng cường sự hiện diện quân sự tại Châu Á - Thái Bình Dương sẽ cải thiện an ninh khu vực và điều này đem lại lợi ích cho Trung Quốc. Ông cam kết Mỹ sẽ xây dựng quan hệ hợp tác quân sự ổn định, đáng tin cậy, lành mạnh và lâu dài với Trung Quốc. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đã nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của Bắc Kinh trong việc duy trì an ninh, ổn định khu vực. Ông Panetta kêu gọi Bắc Kinh ủng hộ hệ thống công ước quy định chủ quyền ở khu vực và giải quyết các tranh chấp khu vực một cách hòa bình.

Nhìn chung, trong các bài tham luận tại Đối thoại quốc phòng Shangri-La 11, tuy tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau nhưng các diễn giả đều có chung quan điểm là bảo vệ tự do hàng hải nói riêng và bảo đảm an ninh biển nói chung nhất thiết không được sử dụng sức mạnh quân sự và phải giải quyết hòa bình các tranh chấp trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS và các điều ước khu vực./.